Πέμπτη, 1 Ιουνίου 2017

Βιασμός. Το ένοχο θύμα [δημοσιεύτηκε στο τεύχος Ιουνίου του Unfollow]



Η ιδεολογία είναι πέρα για πέρα ασυνείδητη […] Πραγματικά η ιδεολογία είναι ένα σύστημα αναπαράστασης, όμως στις περισσότερες περιπτώσεις αυτές οι αναπαραστάσεις δεν έχουν καμιά σχέση με τη «συνείδηση» - είναι συχνά εικόνες και καμιά φορά ιδέες, όμως πάνω απ’ όλα,  ως δομές επιβάλλονται στην τεράστια πλειοψηφία των ανθρώπων και  όχι μέσω της «συνείδησής» τους.  Αποτελούν αυτονόητα – ήδη αποδεκτά – ήδη βιωμένα πολιτισμικά αντικείμενα και επιδρούν στους ανθρώπους μέσω μιας διαδικασίας που τους διαφεύγει (Althusser, L. 1969, For Marx, Allen Lane, όπως αναφέρεται στο Hebdidge D.,  1981: 25, Υποκουλτούρα. Το νόημα του στυλ, Αθήνα: Γνώση)

Έστω κι αν το θέμα του βιασμού απασχολεί κατά κύριο λόγο το φεμινιστικό κίνημα, θεωρώ ότι η εμβέλειά του υπερβαίνει το εύρος οποιουδήποτε κινήματος, καθώς είναι άμεση συνάρτηση της βίας που εκδηλώνεται στα διάφορα επίπεδα των κοινωνικών σχέσεων. Ήδη ο συνήθης προσδιορισμός της κατηγορίας των θυμάτων στο γυναικείο φύλο και, κατά κανόνα, στις εκτός γάμου σεξουαλικές σχέσεις ακόμα κι αν υπάρχει το στοιχείο της μη συναίνεσης, άρα της βίας, παραπέμπει μεν στον σεξισμό αλλά συνάμα τον αποστεώνει ιδεολογικά.
Με δυο λόγια, αυτό που υποστηρίζω είναι ότι ο βιασμός γυναικών αποτελεί την κορυφή του παγόβουνου ενός διάχυτου σεξισμού «που επιβάλλεται στην πλειοψηφία των ανθρώπων όχι μέσω της συνείδησής τους αλλά μέσω μιας διαδικασίας που τους διαφεύγει». Η επιθετικότητα του συνθήματος «θα σε γαμήσω»  και η συμπαραδηλούμενη περιφρόνηση και παθητικότητα τού «άντε γαμήσου», κυριαρχούν στον καθημερινό λόγο αναπαριστώντας την σεξουαλική πράξη ως πεδίο άσκησης εξουσίας, αναπαριστούν ως απειλή την κυρίαρχη αρρενωπότητα. «Έτσι γαμάει ο Πειραιάς» είναι από τα πιο γνωστά συνθήματα της εξέδρας.  «Aς διαβάσουμε αυτές τις υβριστικές, ρηματικές πρακτικές των φιλάθλων ως εκφάνσεις ενός πολιτισμού ανδροπρέπειας, κυρίαρχου στην κοινωνία μας και όχι μόνον», λένε οι Nίκος Kοταρίδης και Nίκος Σιδέρης.[1] Κι ακόμα, το σεξουαλικό ιδίωμα που κυριαρχεί στα συνθήματα διαδηλώσεων ή στις αντιπαραθέσεις αστυνομικών διαδηλωτών. «Όπως οι αστυνομικοί αποκάλεσαν την παρέα του Αλέξη «μουνιά», έτσι, λίγες μέρες αργότερα, σε μια από τις πορείες (στο μπλοκ όπου ήμουν κι εγώ, της ΟΛΜΕ, στο οποίο βρίσκονταν και πολλοί μαθητές και μαθήτριες με τους δασκάλους τους) άρχισε να ακούγεται το σύνθημα «μπάτσοι, μουνιά, σκοτώνετε παιδιά». Η Σ.Β., μία από τις πιο γνωστές «παλιές φεμινίστριες», με την οποία έτυχε εκείνη τη στιγμή να περπατάω, πήγε μπροστά στο πανό και έθεσε θέμα, κάτι που έκαναν επίσης και αρκετές νεαρές γυναίκες του κινήματος, φοιτήτριες και εργαζόμενες, διαφορετικών πολιτικών συλλογικοτήτων, σε συζητήσεις και γραπτά κείμενά τους τις επόμενες ημέρες. Χαρακτηριστικός ο τίτλος μιας αφίσας-ανακοίνωσης: «αρχίδια εξέγερση, σύντροφοι».[2]

Με δυο λόγια, δεν είναι αυτοερμηνευόμενα τόσο το ιδίωμα όσο και οι συνακόλουθες στάσεις τού σώματος, αντλούνται από ένα συγκεκριμένο ιδεολογικό οπλοστάσιο  το οποίο φυσικοποιεί τη βία και τον σεξισμό ακριβώς γιατί οι συμπαραδηλώσεις αυτού του ιδιώματος διαφεύγουν από τον φορέα του, σε μέγιστο βαθμό δε και από το ακροατήριό του.
Η γυναίκα θύμα βίας
Μορφή βίας απέναντι στις γυναίκες αποτελεί και η πιο σκοτεινή και λανθάνουσα εκδοχή της, αυτή που ασκείται εντός του εθνοκεντρικού οικογενειακού πλαισίου: «Ακόμα κι αν κάποια στιγμή εισήλθαν [οι γυναίκες] στη σφαίρα της οικονομίας και της πολιτικής, τις γυναίκες «μας» τις βλέπουμε ακόμα να υπάγονται, ηθικά και συναισθηματικά, στην ιδιωτική (ιδιοκτησιακή;) σφαίρα της οικογένειας και της οικογενειακής ζωής. Οι γυναίκες, οι νοικοκυρές, θεωρούνται εντέλει η επιτομή του πολιτισμού» (Melossi, 1998: xvii)[3]  Αυτή η αντίληψη αντανακλάται και στον τρόπο με τον οποίο αντιμετωπίζεται η «γυναίκα-δραπέτης», δράστης ή θύμα βίας. Θεσμική επικύρωση αυτής της εικόνας, σε ό, τι αφορά την γυναίκα δράστη, συνιστά και η έμφυλη διάκριση της εγκληματικότητας σε ποινικούς κώδικες, με τον προσδιορισμό εγκλημάτων όπου τυπικοί δράστες ή θύματα είναι γυναίκες. Τυπικό παράδειγμα συνιστά η παιδοκτονία.[4] Αντίστοιχο επιχείρημα θα μπορούσε να διατυπώσει κανείς με αφορμή την ειδική μέριμνα για κακοποιημένες γυναίκες ή γυναίκες θύματα βιασμού, μέριμνα η οποία δεν υπάρχει για άλλες κατηγορίες βίας, για παράδειγμα για τα θύματα της βίας του τιμωρητικού εγκλεισμού ή της εργασιακής ασυδοσίας και πάντως όχι για άντρες θύματα βίας. Αυτή η εικόνα της συμβολικής θυματοποίησης που συναρθρώνεται με την πραγματική, θα μπορούσε να ερμηνευθεί με πολλούς τρόπους, εγώ εισηγούμαι την άρνηση ή την διαπραγμάτευση της ενοχής. Την άρνηση της ενοχής για την άτυπη ή θεσμική βία που βιώνει η γυναίκα και η οποία συναρθρώνεται με τους στερεοτυπικά αποδιδόμενους ρόλους και τα τυπικά γυναικεία χαρακτηριστικά, Την διαπραγμάτευση της ενοχής με την ιδιότυπη φροντίδα που συντελεί στην αναπαράσταση μιας ιδιότυπης θυματοποίησης στην οποία  συμμετέχουν ενεργά και οι τιμωρητικοί θεσμοί.
Κατ’ επέκταση, αυτό το νόμισμα έχει δύο όψεις οι οποίες συγκλίνουν στην αναπαράσταση του ένοχου θύματος, της γυναίκας δραπέτη από την προστατευτική δομή της οικογενειακής εστίας, κάπως σαν την Κοκκινοσκουφίτσα και τον λύκο.  Αναπόδραστη συνέπεια είναι και η τιμωρητική διαχείριση από μέρους των θεσμών απέναντι στο έγκλημα του βιασμού, τον οποίο θα πρέπει να επιβεβαιώσει η γυναίκα –θύμα, ζώντας και ξαναζώντας τον μέσα από πολλαπλές αφηγήσεις σε ανοίκεια και εχθρικά ακροατήρια. Εάν, λοιπόν, αξίωμα του νομικού πολιτισμού είναι ότι δεν υποχρεούται ο κατηγορούμενος να αποδείξει την αθωότητά του αλλά ο κατήγορος την ενοχή του, στην περίπτωση του βιασμού είναι το θύμα αυτό που πρέπει να αποδείξει την αθωότητά του. Αυτό γίνεται ακόμα πιο φανερό στην περίπτωση που ο βιαστής δεν είναι ο άγνωστος που περιμένει στην γωνιά του δρόμου αλλά οικείο πρόσωπο κι ακόμα περισσότερο πρόσωπο με το οποίο είχε ερωτικό δεσμό το θύμα. Ακραία δε περίπτωση είναι ο βιασμός στο πλαίσιο του γάμου, ο οποίος θεωρείται αδιανόητος.
Βιασμός και συμβολικές λειτουργίες των ποινικών θεσμών
Καθώς, λοιπόν, η πραγματικότητα του βιασμού αναπαράγεται συμβολικά στα διάφορα επίπεδα, της ποινικής δικαιοσύνης, στα ΜΜΕ, στον περίγυρο του θύματος, αυτή η πραγματικότητα θρυμματίζεται κι ανασυντίθεται συνεχώς –τί θα θεωρηθεί σημαντικό στην ποινική διαδικασία, τί θα θεωρηθεί «πιασιάρικο» στα ΜΜΕ, τί θα αφηγηθεί ο περίγυρος για το θύμα…-, θα διασταυρώνονται ή και θα βαίνουν παράλληλα οι διάφορες «εκδοχές της αλήθειας» για να κλείσει η ποινική διαδικασία με την επικύρωση της μοναδικής «αλήθειας», αυτής της δικαστικής απόφασης. Όλα τα άλλα συντελούνται στο σκιασμένο πεδίο μιας πολύ πιο σύνθετης και επώδυνης κοινωνικής διαδικασίας, προορισμένης να συρρικνώνεται και να υποκύπτει στην ισχύ των πραγματικών και συμβολικών αποτελεσμάτων που παράγει στο κοινωνικό πεδίο η θεσμική αλήθεια.
Η δικαστική απόφαση, όμως, είναι λόγος αλήθειας και ως τέτοια παράγει αποτελέσματα, για την κατανόηση των οποίων είναι χρήσιμο να επισημάνω δύο ακόμα ζητήματα. Πρώτον, η δικαστική απόφαση παραπέμπει μεν στον νόμο αλλά στην πραγματικότητα συνιστά ερμηνεία τόσο των ποινικών κανόνων όσο και του υπό εκδίκαση περιστατικού και των χαρακτηριστικών θύτη και θύματος. Δεν αποτελεί ανακάλυψη αλλά προβολή νοήματος: Η ποινή, αλλά και η ποινική διαδικασία στο σύνολό της, εγγράφεται σε ένα συμβολικό χώρο ο οποίος κοινοποιεί νοήματα. Ωστόσο οι λειτουργοί της δικαιοσύνης δεν υπερίπτανται της κοινωνικής και πολιτισμικής πραγματικότητας εντός της οποίας παράγουν «καθεστώτα αλήθειας» αλλά επηρεάζονται από τα κοινωνικά και πολιτισμικά δεδομένα. Δεν έχουν ανοσία απέναντι στα στερεότυπα, αντίθετα τα συντηρούν και τα αναπαράγουν μέσα από τη δράση τους. Πιο συγκεκριμένα, συντελείται μια διττή διαδικασία: η σφαίρα των ποινικών πρακτικών συμβάλλει στο να μορφοποιηθεί η συνολική κοινωνική και πολιτισμική ατμόσφαιρα μιας κοινωνίας αλλά, την ίδια στιγμή, επηρεάζεται από αυτή. Με άλλα λόγια, οι ποινικές πρακτικές δεν είναι μια παθητική αντανάκλαση ήδη συγκροτημένων πολιτισμικών μοντέλων, αλλά έχουν μια πολύ πιο ενεργητική λειτουργία, αυτήν της παραγωγής νοημάτων και ορισμών της πραγματικότητας[5].
Υπ’ αυτό το πρίσμα, η γυναίκα – θύμα βιασμού που θα βρεθεί στην δικαστική αίθουσα, κουβαλά  όλο το πολιτισμικό φορτίο αυτού που ορίζεται ως πρέπουσα γυναικεία συμπεριφορά και θα έχει να παλέψει και μ’ αυτό για να αποσείσει τη συμμετοχή της στο συμβάν, με άλλα λόγια την ενοχή της. Να έχει πειστικές εξηγήσεις για την ώρα και τον τόπο που δέχτηκε την επίθεση, για τα ρούχα που φορούσε, για τη στάση της απέναντι στον δράστη και για μια σειρά άλλα πράγματα που θα επικυρώσουν την μη ενοχή της. Και είναι η μεγάλη εικόνα αυτή που θα μπορούσε να ερμηνεύσει το γεγονός ότι ενώ καταγγέλλεται συνεχώς ο θεσμικός εξευτελισμός του θύματος βιασμού, η ιστορία επαναλαμβάνεται στο διηνεκές με μικρές παραλλαγές

 [Εικόνα: πίνακας του Amedeo Modigliani, Seated nude]


[1] Nίκος Kοταρίδης, Nίκος Σιδέρης (1997), Η Βία στις αθλητικές συναντήσεις, Εισήγηση στο Διεθνές συνέδριο της ΔΕΚΑΒ με θέμα:  ΦANATIΣMOΣ, YBPEIΣ KAI BIA ΣTA ΓHΠEΔA, Αθήνα 1997

[2] Χαλκιά, Αλεξάνδρα. 2012: 244. «Η κοινωνιολογία της σεξουαλικότητας, αρρενωπότητες και ο έμφυλος Δεκέμβρης (2008)» στο Σώμα, φύλο, σεξουαλικότητα: ΛΟΑΤΚ πολιτικές στην Ελλάδα, Αποστολέλλη, Άννα, Χαλκιά, Αλεξάνδρα, Επιμ.-εισαγ., Αθήνα: εκδόσεις Πλέθρον. σσ.215-249
[3] Melossi, D. (1998),"Introduction", στο Melossi D. (εισαγωγή- επιμέλεια), The Sociology of Punishment: Socio- Structural Perspectives, Aldershot: Ashgate
[4] Για την σχετική ελληνική ποινική νομοθεσία, βλέπε Κουράκης, Ν. (2006) (επιμέλεια, προλεγόμενα), Έμφυλη Εγκληματικότητα. Ποινική και εγκληματολογική προσέγγιση του φύλου, Αθήνα: Σάκκουλας
[5] Garland, D. (1990)., Punishment and modern society, Chicago: University of Chicago Press

Πέμπτη, 30 Μαρτίου 2017

το μακρινό χωριό του Πάσχα


Φέτος αργήσαμε να κάνουμε όλα εκείνα που γίνονται όταν έρχεται το Πάσχα, να κλείσουμε έγκαιρα εισιτήρια για την απόδραση, να συνεννοηθούμε με τους συνένοχους... Μάλλον εκεί έγινε το λάθος. Στην απόδραση. Για έναν προορισμό που όσο περνάνε τα χρόνια μακραίνει για να καταλήξει να μοιάζει πια η άφιξη με την επιστροφή του Οδυσσέα, βασιλιά ζητιάνου και ζητιάνου βασιλιά, να μας αναγνωρίσουν, να μην μας αναγνωρίσουν, να ξαναβρούμε το χώρο μας, να αναζητήσουμε ένα χώρο μας. Γιατί έτσι τα θυμόμαστε τα πράγματα. Τα θυμόμαστε; Θραυσματική η εικόνα, σκόρπιες μνήμες κι ας μην είχε διαρραγεί ο χρόνος, το ένα Πάσχα μετά το άλλο, το ίδιο ταξίδι, η ίδια πρώτη διαδρομή απ' το λιμάνι στο χωριό, πάντα η ίδια για το καλωσόρισμα.
Όταν τα παιδιά μας ήταν μικρά, οι τρεις μανάδες νομίζαμε ότι τους κάναμε δώρο την τελετουργία των κόκκινων αυγών, των τσουρεκιών που ποτέ δεν φούσκωναν, των κουλουριών που πάντα κάτι έλειπε απ' τη συνταγή, τον επιτάφιο, την ανάσταση, το κάψιμο του Ιούδα...
Ακαταλόγιστες μανάδες.
Χρειάστηκε να μεγαλώσουν τα παιδιά για να καταλάβουμε ότι η εμπειρία ήταν δική τους κι είχαν την γενναιοδωρία να μας κάνουν να πιστεύουμε ότι είμαστε συμμέτοχοι. Η Νίνα, ο Μίλτος, η Ραλλού, η Νεφέλη, η Ιόλη... Να στολίζουν με τα παιδιά του χωριού τον επιτάφιο, χωρίς ίχνος από την απαιτούμενη κατάνυξη, μαλλί με μαλλί αν η κατανομή της εργασίας γινόταν ηλικιακά και όχι σύμφωνα με τις επιθυμίες. Να μαζεύουν ξύλα για το κάψιμο του Ιούδα και τα πιο μικρά, φανατικά δοσμένα στο καθήκον, να τα αφήνουν οι μεγάλοι, που βαριόντουσαν, να φυλάνε τον Ιούδα μην έρθουν και τον κάψουν πριν της ώρας του τα παιδιά του διπλανού χωριού. Και ο Παύλος. Εκείνος ο αγαπημένος. Πιο παιδί απ' τα παιδιά, να εξοπλίζει τα μικρά με ωμά αυγά για να αντιμετωπίσουν τους εισβολείς και τ' αυγά να σπάνε στις τσέπες του μπουφάν, αλλά ήταν Πάσχα και οι μανάδες νομίζαμε ότι κάναμε δώρο στα παιδιά την καλή μας διάθεση... Και τώρα που μεγάλωσαν τα παιδιά, μοιάζει να πήραν μαζί τους την καλή μας διάθεση κι εμείς, μεσήλικες μέτοικοι, μπαίνουμε στο ταξίδι του γυρισμού αλλά η πατρίδα που κουβαλάμε στα μπαγκάζια μας δεν μοιάζει μ' αυτήν που ξέραμε και είναι σαν να πρέπει να συστηθούμε απ' την αρχή στους νέους της κατοίκους, να βρούμε καινούργια αναγνωριστικά σημάδια γιατί ο χρόνος που μένουμε στο χωριό του Πάσχα δεν φτάνει για παραπάνω. 


Να ήταν τα παιδιά το αναγνωριστικό μας περίβλημα που μας επέτρεπε ν' αλλάζουμε αθέατοι μορφή και να 'μαστε πάντα αναγνωρίσιμοι; Να είναι που έφυγαν εκείνοι που μας περίμεναν -μικρές πατρίδες διάσπαρτες σε μια σταλιά τόπο; Να είναι οι χώροι που άδειασαν και μείναν άλλοι, απροσπέλαστοι;
Έτσι κι αλλιώς, φέτος ξεχάσαμε πως πλησίαζε το Πάσχα κι όταν το θυμηθήκαμε ήταν θραυσματική η μνήμη και το χωριό του Πάσχα ακόμα πιο μακρινό.


Τρίτη, 14 Μαρτίου 2017

Όταν η νομιμότητα σύνορα δεν έχει



Από την συνέντευξη του Αλέξη Τσίπρα στο BBC στις 14/02/2013, όπως αναφέρεται στο: http://www.left.gr/article.php?id=24232: «Θα εφαρμόσουμε το νόμο. Θα είμαστε άτεγκτοι στην εφαρμογή του νόμου και θα έχουμε μηδενική ανοχή απέναντι στη Χρυσή Αυγή που είναι μια συμμορία, η οποία δρα με παραβατικότητα. Όταν κάποιοι σκοτώνουν συμπολίτες μας, ανεξάρτητα από το αν έχουν το ίδιο χρώμα με εμάς ή διαφορετικό χρώμα, αυτό είναι μια παράνομη πράξη και πρέπει να συλλαμβάνονται. Θα είμαστε άτεγκτοι απέναντι σ’ αυτό. Όπως επίσης και θα εξαρθρώσουμε τους θύλακες της Χρυσής Αυγής μέσα στον κρατικό μηχανισμό. Δεν θα ανεχθούμε παραβατικότητα από κανέναν και από καμία ομάδα. Και απέναντι στις ομάδες εκείνες που χρησιμοποιούν τη βία και μπορεί να ισχυρίζονται ότι ανήκουν στον αναρχικό χώρο, που εγώ δεν το πιστεύω αυτό, γιατί θεωρώ ότι η άσκηση βίας είναι η πιο εξουσιαστική πράξη που μπορεί να κάνει κανείς, δεν μπορεί να συμβαδίζει με έναν αντεξουσιαστή να ασκεί βία. Κι αυτοί θα υποστούν τις συνέπειες του νόμου».

Επιλέγω αυτό το απόσπασμα επειδή αναδύεται εκ του μη όντος η περίφημη θεωρία των δύο άκρων, η οποία φαίνεται να αποκτά ελαστικότητα σε σχέση με το δεύτερο άκρο της, αναρχικούς και αντιεξουσιαστές αυτή τη φορά. Κι ακόμα, επειδή σ’ αυτό το απόσπασμα όπου η βία κατά των ξένων, των άλλων, αποδίδεται αποκλειστικά στη ΧΑ και κλείνοντας έτσι ιδεολογικά το θέμα.
Χθες σκεφτόμουνα, τί νόημα έχει η εκκένωση καταλήψεων όταν η ελληνική κοινωνία είναι ένα καζάνι που βράζει περιμένοντας τα χειρότερα. Και σήμερα που διαβάζω ότι οι πρόσφυγες που είχαν βρει καταφύγιο στις καταλήψεις πήραν τον δρόμο για την Πέτρου Ράλλη ή βρέθηκαν αβοήθητοι στους δρόμους, κατέρρευσαν όλες οι εύκολες ερμηνείες περί αποπροσανατολισμού της κοινής γνώμης, επιταγές των δανειστών κλπ κλπ κι έμεινε γυμνή η βασική ερμηνεία της βίας που αναπόδραστα ενέχει το αίτημα της νομιμότητας.
Όταν ξεκίνησε το απελπισμένο ταξίδι των προσφύγων, περάσαμε ένα καλοκαίρι μετρώντας ευαισθησίες ή καταγγέλλοντας ρατσισμούς, μετρώντας κυρίως νεκρούς κι εκείνο το νεκρό μωρό είχε γίνει η εμβληματική εικόνα του προβλήματος. Δεν λέω  ότι ήταν εύκολα τα πράγματα κι αρκούσε η καλή θέληση για να εκλείψουν τα προβλήματα αλλά ειλικρινά βαρέθηκα να βλέπω το θέμα της προσφυγιάς να συρρικνώνεται σε καταγγελίες της κυβέρνησης και να απομειώνεται έτσι από τις πραγματικές διαστάσεις του που δεν χωράνε στο κουτάκι μιας χώρας και μιας κυβέρνησης.  Από την άλλη, όμως, ή μάλλον ακριβώς γι’ αυτό η εμπλοκή ομάδων ή ατόμων που δεν εκκινούσε από θέση θεσμικών ρόλων, δεν έλυνε προφανώς το πρόβλημα αλλά έδινε όμως μια ανάσα σε κάποιους απ’ τους πρόσφυγες και συντηρούσε το θέμα στο επίπεδο της κοινωνικής αλληλεγγύης, όσο το συντηρούσε τέλος πάντων. Και, αίφνης, αυτό το κομμάτι της αλληλεγγύης μετεγγράφεται στον χώρο της παραβίασης της νομιμότητας όπου κυριαρχεί η «κοινωνική αταξία των καταλήψεων».
Και επειδή γνωρίζουμε ότι η εξουσία δεν μπορεί να είναι ανορθολογική ή θα πιστέψουμε πως ό, τι ξέρουμε περί εξουσίας το κάνει κουρελού το αλαλούμ μιας κυβέρνησης όπου ο κάθε υπουργός κάνει ό, τι του καπνίσει ή θα περιμένουμε ν’ αποτελέσει κι αυτή η κίνηση μέρος μιας «κανονικότητας». Μια σταθερή μορφή θεσμοποιημένης πολιτικής της διαχείρισης του φόβου με κεντρικό ιδεολογικό άξονα την ανάδειξη του «εθνικού συμφέροντος» ως ισχυρότερου κάθε άλλης μορφής συλλογικού κοινωνικού συμφέροντος, όπου πρόσφυγες και αντιεξουσιαστές συγκροτούν ένα ιδιαίτερο τύπο  «πολιτικής παρέκκλισης» που συνιστά κίνδυνο καθώς τοποθετείται αντιθετικά στις θεσμικές διαδικασίες διαχείρισης του προσφυγικού ζητήματος.  
  

Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017

ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ ΕΛΕΩΝΑ ΘΗΒΩΝ



Δευτέρα, 23 Ιανουαρίου 2017
ΕΠΙΣΚΕΨΗ ΤΗΣ ΠΡΩΤΟΒΟΥΛΙΑΣ ΓΙΑ ΤΑ ΔΙΚΑΙΩΜΑΤΑ ΤΩΝ ΚΡΑΤΟΥΜΕΝΩΝ ΣΤΙΣ ΓΥΝΑΙΚΕΙΕΣ ΦΥΛΑΚΕΣ ΕΛΕΩΝΑ ΘΗΒΩΝ
 Επίσκεψη της Πρωτοβουλίας για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων
στις Γυναικείες Φυλακές Ελεώνα Θηβών

ΔΕΛΤΙΟ ΤΥΠΟΥ

Στις 19/12/2016, η Πρωτοβουλία για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων επισκέφτηκε τις Γυναικείες Φυλακές Ελεώνα Θηβών για δεύτερη φορά μέσα στο 2016 (η 1η ήταν τον Φεβρουάριο). Διαπίστωσε ότι δυστυχώς ουσιαστικές αλλαγές δεν έχουν υπάρξει, παρά τις κάποιες μικροεπεμβάσεις, οι οποίες θα αναφερθύν στη συνέχεια.

Στη φυλακή ζουν 380 γυναίκες έναντι 300 προβλεπόμενων θέσεων. Στοιβαγμένες σε θαλάμους ανά 12 -17, επί ατέλειωτες ώρες κάθε μέρα, επί ατέλειωτες μέρες, επί ατέλειωτα χρόνια εγκατάλειψης. Μεταξύ αυτών 33 με ισόβια κάθειρξη.
Οι 180 είναι άπορες και λαμβάνουν –μόνο αυτές- τα βασικότερα είδη υγιεινής από την κοινωνική υπηρεσία.
Οι 55 είναι εξαρτημένες, από τις οποίες 8 συμμετέχουν στην κοινότητα απεξάρτησης.
Σε ειδική πτέρυγα κρατώνται 12 κορίτσια μετεφηβικής ηλικίας 18-21 ετών (στην αρχή του 2016 ήταν 4).

11 μωρομάνες ζουν με τα 11 μωρά τους ηλικίας μέχρι τριών ετών σε μία ημιυπόγεια πτέρυγα, η καθεμιά με συγκελίτη το ίδιο το μωρό της. Είναι μητέρες που είτε «επέλεξαν» να μην αποχωριστούν τα μωρά τους είτε δεν διέθεταν άλλη εναλλακτική πέρα από την απειλή να σταλούν τα παιδιά τους σε ίδρυμα. Είναι η σκληρή πραγματικότητα που αποδεικνύει το ατελές της νομοθετικής παρέμβασης Παρασκευόπουλου, κατά την οποία μητέρες παιδιών μέχρι 8 ετών που εκτίουν ποινή μικρότερη των 10 ετών είναι αποφυλακιστέες.
Από τότε, με βάση αυτή τη διάταξη αποφυλακίστηκε μόνο μία μητέρα μέσα σε 2 χρόνια. Εξακολουθούν να παραμένουν έγκλειστες, σε κατάσταση αφασίας, χωρίς να κάνουν ή να μαθαίνουν τίποτε, να πηγαινοέρχονται με τα αγέλαστα παιδιά αγκαλιά από το διάδρομο των κελιών έως το χωλ, όπου υπάρχουν και κάποια παιδικά παιχνίδια.

Περίπου 60 ακόμη μητέρες μικρών παιδιών πήραν την άλλη σκληρή απόφαση, να στερηθούν δηλαδή τα παιδιά τους. Είναι εκείνες που διαθέτουν την εναλλακτική να τα αφήσουν σε κάποιο μέλος της οικογένειάς τους. Τα παιδιά τους μεγαλώνουν αποξενωμένα βίαια από τη μάνα τους, με όλες εκείνες τις συνέπειες που έχει περιγράψει το σύνολο της ψυχιατρικής ανά τους αιώνες. Η θλίψη τους για τη στέρηση των παιδιών τους, αλλά κυρίως για τα ίδια τα παιδιά τους που μεγαλώνουν με τη στέρηση της μάνας τους είναι κυρίαρχη. Προσπαθούν να αντλήσουν βοήθεια από τις κοινωνικές υπηρεσίες της φυλακής, ενώ αρκετές εργάζονται. Παρά το τραγικό βίωμα της στέρησης μητέρων και παιδιών, θεωρούν ότι ο εγκλεισμός τους μαζί τους θα ήταν χειρότερη επιλογή.

Συνθήκες υγείας


Λίγες ειδικότητες γιατρών καλύπτονται οργανικά, ενώ ο εθελοντισμός καλύπτει πάγια κενά των υπηρεσιών υγείας. Η διεύθυνση μίλησε για έλλειψη κονδυλίων και έδειξε ικανοποίηση με την υποκατάσταση από εθελοντές πολλών ειδικοτήτων. Επίσης υπηρεσίες τελεψυχιατρικής παρέχει η ΜΚΟ Κλίμακα (πάλι οι ΜΚΟ). Παρά τις ανάγκες ψυχικής υποστήριξης, και τις αυξημένες ανάγκες των μητέρων και των μωρών, η υποστήριξη παρέχεται κατόπιν αιτήματος και όχι ως πάγια υπηρεσία. Αυτό έχει ως αποτέλεσμα λόγω της γενικότερης άγνοιας, παθητικότητας και αδράνειας των κρατουμένων να παραμένουν αβοήθητες πολλές εξ αυτών, εις βάρος τόσο των ίδιων όσο και των παιδιών τους.

Καθημερινότητα

Το ψύχος και η υγρασία περονιάζουν στη διάρκεια του χειμώνα το λόφο και τα υποβαθμισμένα κτίρια. Το καλοριφέρ λειτουργεί 2 ώρες το βράδυ, με αποτέλεσμα οι κρατούμενες να ζουν σε συνθήκες ψυγείου. Ο διευθυντής διευκρίνισε ότι όταν κάνει πολύ κρύο, το καλοριφέρ ανάβει για άλλες δύο ώρες και στις 12:30 το μεσημέρι. Ποιές θεωρούνται πολύ κρύες μέρες παραμένει αδιευκρίνιστο, αφού την ημέρα που επισκέφθηκε η Πρωτοβουλία τη φυλακή η θερμοκρασία ήταν τόσο χαμηλή που πάγωνες όταν κυκλοφορούσες έξω από τα γραφεία - προφανώς δεν συγκαταλέχθηκε στις μέρες εξαίρεσης.

Μόνο στην πτέρυγα των μωρών υπήρχε σχετική ζέστη, αφού επιτρέπεται ηλεκτρικό καλοριφέρ ανά κελί. Η γενίκευση όμως επιμέρους θερμαντικών λύσεων (ακόμη και με έξοδα των κρατουμένων όπως συμβαίνει σε κάποιες φυλακές) δεν υποστηρίζεται από την υφιστάμενη ηλεκτρολογική εγκατάσταση – αλλά και να υποστηριζόταν τελικά θα κατέληγε στον πυρήνα του ίδιου προβλήματος, της έλλειψης επαρκούς κονδυλίου για θέρμανση.
Αναφορικά με τις ώρες παροχής ζεστού νερού για μπάνιο, σύμφωνα με την αφοπλιστική απάντηση κάποιων κρατουμένων, επαρκεί εφόσον εξακολουθεί ο αριθμός των κρατουμένων που προβαίνει σε συχνή χρήση να είναι περιορισμένος!

Η Πρωτοβουλία συζήτησε τη λύση των φωτοβολταϊκων με τη διεύθυνση, η οποία είπε ότι θα την εξετάσει, καθώς και την αναβάθμιση της ηλεκτρολογικής εγκατάστασης.
Όσο αφορά το φαγητό, η διοίκηση εξήρε το καλό και καθαρό φαγητό που παρασκευάζουν οι κρατούμενες – κάτι που επιβεβαίωσαν και οι εργαζόμενες στην κουζίνα.

Προγράμματα κατάρτισης- εκπαίδευσης

Λειτουργεί Σχολείο Δεύτερης Ευκαιρίας (ΣΔΕ), όπου φοιτούν 40 μαθήτριες.
Περίπου 20 γυναίκες συμμετέχουν στα προγράμματα αρτοποιών και μπαρίστα και ακόμη λιγότερες στην ομάδα ραψίματος σεντονιών.
Υπάρχουν όμως άλλες 300 γυναίκες - σκιές, που η φυλακή μετά το πέρας της τιμωρίας τους, θα τις αδειάσει στην κοινωνία ακριβώς στο σημείο που μπήκαν, από άποψη εφοδίων ζωής,  με επιπλέον το στίγμα της φυλακής και το τραύμα απ’ αυτή.
Ενας μικρός αριθμός εργάζεται σε εργασίες υποστηρικτικές της λειτουργίας της φυλακής, προκειμένου να επωφεληθούν από τον συνυπολογισμό τους στη μείωση του χρόνου εγκλεισμού. Διαπιστώθηκε ότι υπάρχουν περιθώρια επεξεργασίας του συστήματος αντιστοίχησης της επιμέτρησης του χρόνου σε συνάρτηση με το βαθμό δυσκολίας της εργασίας, ώστε να αποκτήσουν κίνητρο περισσότερες κρατούμενες και να ενεργοποιούνται τουλάχιστον σε αυτό το επίπεδο.

Σύνδεση με την κοινωνία

Οι οικογενειακοί δεσμοί είναι ο μόνος ζωντανός και ευεργετικός δεσμός που μπορεί να συντελέσει στη διατήρηση μιας ελάχιστης σύνδεσης με την κοινωνία, δεδομένου ότι μια ουσιαστική διαδικασία επανένταξης είναι ανύπαρκτη. Αυτή η επαφή με την οικογένεια συμπυκνώνεται στα τηλεφωνήματα (είδος πανάκριβο – αν υπολογίσει κανείς μόνο το κόστος των τηλεκαρτών) και θεωρητικά ακόμη πληρέστερα στα επισκεπτήρια. Στην πράξη όμως τα επισκεπτήρια, με τους όρους που πραγματοποιούνται, μάλλον υποσκάπτουν περαιτέρω τις ήδη τραυματισμένες οικογενειακές σχέσεις. Ομολογουμένως, αυτό μόνο μπορεί να κάνει το επισκεπτήριο της μισής ώρας πίσω από το τζάμι και δια μέσου τηλεφωνικής συσκευής. Μια οικογένεια καλείται να πληρώσει για να ταξιδέψει επί κάποιες ώρες έως τη Θήβα για να δει το συγγενικό της πρόσωπο επί μισή ώρα, να βρει το κουράγιο πίσω από το τζάμι να ξεκινήσει μια συνομιλία και ακόμη και αν οπλιστεί με όλη την αποφασιστικότητα του κόσμου να προσφέρει στήριξη, αγάπη, αποδοχή, προοπτική δεν είναι τεχνικά δυνατό να λειτουργήσει τίποτε απ’ αυτά, όταν σε απόσταση κάποιων εκατοστών άλλες οικογένειες παλεύουν εξίσου αμήχανα, κάτω από αυτές τις αφύσικες συνθήκες μη επικοινωνίας, να ακουστούν.

Οι απαράδεκτες συνθήκες επισκεπτηρίου, κοινές σε όλες τις φυλακές, δύσκολο να βελτιωθούν σύμφωνα με την διεύθυνση, λόγω έλλειψης χώρου και προσωπικού. Όταν ρωτήθηκε η διεύθυνση γιατί δεν αξιοποιεί τις μετατάξεις, απάντησε ότι δεν θέλουν οι υπάλληλοι να μετατάσσονται εκεί. Βέβαια μέχρι να υπάρξει χώρος και προσωπικό, υπάρχει μια ολόκληρη αίθουσα εκδηλώσεων που χρησιμοποιείται ελάχιστες φορές μέσα στο χρόνο. Μια αίθουσα που μπορεί να παρέχει τις προϋποθέσεις για πιο ανθρώπινα επισκεπτήρια περισσότερων μελών της οικογένειας γύρω από ένα τραπέζι, χωρίς τζάμι, χωρίς φωνές, χωρίς κλεψύδρα.
Το διαφημισμένο παιδικό επισκεπτήριο είναι ένα εσωτερικό δωμάτιο με ζωγραφιές στους τοίχους και πολύχρωμα έπιπλα, όχι πάνω από 10 τετρ. μέτρα, που μπορεί να φιλοξενεί μία οικογένεια με μικρά παιδιά επί μισή ώρα ή και περισσότερο από μισή ώρα σε περίπτωση που δεν υπάρχουν άλλα μέλη άλλης οικογένειας να περιμένουν.


Τι έχει αλλάξει

  • Οι τοίχοι έχουν βαφτεί και αυτό δίνει μια αίσθηση καθαριότητας στους διαδρόμους, στα γραφεία και στα κελιά με τις μωρομάνες που επισκέφτηκε η Πρωτοβουλία. Αξίζει να αναφερθεί η δημιουργική δουλειά μιας κρατούμενης, η οποία έχει απλόχερα αποτυπώσει τις καλαίσθητες ζωγραφιές της στους τοίχους της φυλακής.
  • Το προαναφερθέν δωμάτιο για επισκεπτήριο παιδιών, που υλοποιήθηκε από την ομάδα Ξεblogάρισμα είναι θετικό, αν και μάλλον προσιδιάζει με ένα πιλοτικό δείγμα αυτού του είδους, καθώς δεν μπορεί να εξυπηρετήσει το σύνολο των αναγκών.
  • Ένα από τα 11 μωρά πηγαίνει στον παιδικό σταθμό της Θήβας. Το άλλο τρίχρονο παιδί παραμένει σε απόλυτο εγκλεισμό, προσκολλημένο απόλυτα στη μητέρα του - και οι δυό τους με οξυμμένα προβλήματα, πολλαπλασιασμένα στην περίπτωση του μικρού αγοριού. Παραμένουν και οι δυο αβοήθητοι από οποιαδήποτε ψυχοθεραπευτική υποστήριξη, καθώς η μητέρα δεν έχει καταθέσει αίτημα. Ένας ολέθριος φαύλος κύκλος, όπου αναμένεται ως μόνη από μηχανής λύση η αποφυλάκισή τους, η οποία θα τους παραδώσει εξίσου αβοήθητους στην κοινωνία με την προσθήκη ενός τεράστιου προβλήματος, απότοκου της φυλάκισής τους.
  •  Συνολικά η διοίκηση αναφέρεται στις καλές συνθήκες της φυλακής, στις πολιτιστικές ομάδες που λειτουργούν, στους γιατρούς διαφόρων ειδικοτήτων. Επισημαίνεται ότι αυτά δεν είναι θεσμικό προσωπικό και λειτουργίες, προκύπτουν από εθελοντική προσφορά, που σήμερα υπάρχει και ενδεχομένως αύριο ή το καλοκαίρι να εκλείψει. Η διοίκηση πάντως διευκρινίζει ότι η προσφορά αυτή υλοποιείται γιατί η συγκεκριμένη φυλακή ανταποκρίνεται στην προσφορά των εθελοντών (κάτι που δεν είναι αυτονόητο σε όλες τις φυλακές).


Αντί επιλόγου


Παραμένει το ζητούμενο η φυλακή να πάψει να επιβαρύνει περαιτέρω τους ανθρώπους που κατέληξαν εκεί. Έστω σε αυτό το στάδιο να υπάρξει φροντίδα για κοινωνική και επαγγελματική κατάρτιση, για εκπαίδευση και ψυχοκοινωνική υποστήριξη των ανθρώπων που κατά κανόνα υπήρξαν αποκλεισμένοι απ’ όλα αυτά, έτσι ώστε να  ξαναβρεθούν στην κοινωνία με καλύτερους όρους, τόσο για τις ίδιες όσο και για τους γύρω τους. Η λεγόμενη επανένταξη δεν υφίσταται ούτε ως διαδικασία πίσω από τα κάγκελα ούτε ως δομές έξω απ αυτά, στα πρώτα στάδια της αποφυλάκισης.

Οι κρατούμενες παραπαίουν βουλιαγμένες μέσα στην αδράνεια, στη στέρηση επικοινωνίας, στην παγωνιά τον χειμώνα, στην απουσία κάθε νοήματος.
Στοιβαγμένες, με όλα τα επακόλουθα που επιφέρει ο υπερπληθυσμός, ο οποίος τροφοδοτείται από τις δεύτερες σκέψεις διαφόρων σωμάτων ως προς την εφαρμογή των νόμων. Τροφοδοτείται από τα δικαστικά συμβούλια που καλούνται να ξανα-αποφασίσουν περί την απόλυση υπό όρο, που κατά κανόνα απορρίπτουν ή από τα συμβούλια φυλακής που καλούνται να ξανα-αποφασίσουν περί αδειών που κατά κανόνα απορρίπτουν. Τροφοδοτείται από τους βουλευτές με τους νόμους τους. Από τους δικαστές που εύκολα στέλνουν τοξικοεξαρτημένες στη φυλακή αντί σε δομές θεραπείας που ούτως ή άλλως δεν επαρκούν, που εξίσου εύκολα τριπλασίασαν τα νεαρά κορίτσια μετεφηβικής ηλικίας που έστειλαν στη φυλακή μέσα σ’ ένα χρόνο.

Οι κηδεμόνες μικρών παιδιών αντιμετωπίζουν μία επιπλέον επιβαρυντική συνθήκη, αυτή του βίαιου αποχωρισμού των παιδιών από την κηδεμόνα τους ή της βάρβαρης έκτισης ποινής από κοινού με τα βρέφη τους. Η Πρωτοβουλία για τα Δικαιώματα των Κρατουμένων εξακολουθεί να ζητά ριζική αλλαγή του τρόπου έκτισης ποινής για όλες/ους τους έγκλειστους, καθώς και την εφαρμογή εναλλακτικών ποινών που ταυτόχρονα εξοπλίζουν για μια δεύτερη ευκαιρία ζωής μέσα στην κοινωνία. Επιπλέον καλεί, μαζί με τις κρατούμενες, το υπουργείο Δικαιοσύνης να ξαναδεί σοβαρά το νόμο για εναλλακτική έκτιση ποινών των μητέρων μικρών παιδιών, καθώς ο πρόσφατος νόμος αποδεικνύεται κραυγαλέα ανεπαρκής και αποξενωμένος από την πραγματικότητα.


Πρωτοβουλία για Δικαιώματα των Κρατουμένων
www.tokeli.gr  email: kratoymenoi@gmail.com